{"fr": "<h4>Cette succession de bonnes nouvelles peut-elle se prolonger en 2018 ?</h4>\r\n<p>Sans tomber dans un pessimisme excessif, il convient en effet d&rsquo;apporter certaines nuances. Tout d&rsquo;abord, l&rsquo;&eacute;lan de croissance que l&rsquo;on a observ&eacute; en Europe constitue en partie un mouvement de rattrapage, certes n&eacute;cessaire et bienvenu, mais malgr&eacute; tout temporaire apr&egrave;s un certain nombre d&rsquo;ann&eacute;es de faiblesse. Le rythme actuel de la croissance d&eacute;passe la croissance potentielle et ne devrait donc pas pouvoir se maintenir encore longtemps. La plupart des &eacute;conomistes s&rsquo;attendent &agrave; voir la croissance potentielle en Europe atteindre 2 % tout au plus en raison d&rsquo;une &eacute;volution d&eacute;mographique actuellement d&eacute;favorable et d&rsquo;une progression plut&ocirc;t faiblarde de la productivit&eacute;. Un affaiblissement relatif de la croissance semble donc vraisemblable en 2018. Cependant, le rythme de cette croissance devrait encore atteindre le chiffre tr&egrave;s acceptable de 2 %, suffisant pour que l&rsquo;on puisse encore pr&eacute;voir une nouvelle baisse du ch&ocirc;mage. Mais chaque sc&eacute;nario comporte des risques et l&rsquo;ann&eacute;e prochaine encore, bien des &eacute;l&eacute;ments pourraient venir gripper la m&eacute;canique !</p>\r\n<h4>Le risque politique</h4>\r\n<p>En premier lieu, le risque politique n&rsquo;a pas enti&egrave;rement disparu. En 2018, le march&eacute; sera surtout attentif &agrave; ce qui se passe en Italie. En effet les &eacute;lections pourraient d&eacute;boucher sur l&rsquo;arriv&eacute;e au pouvoir du parti 5 &eacute;toiles, un parti populiste anti europ&eacute;en. Dans les sondages, ce mouvement semble au coude &agrave; coude avec les d&eacute;mocrates de l&rsquo;ancien Premier ministre Renzi, avec environ 28% intentions de vote. Pour l&rsquo;instant, et depuis quelques mois, Beppe Grillo, le leader du mouvement 5 &eacute;toiles semble avoir temp&eacute;r&eacute; quelque peu sa rh&eacute;torique anti europ&eacute;enne et anti euro&hellip; mais quant &agrave; savoir ce qu&rsquo;il fera effectivement s&rsquo;il arrive au pouvoir, c&rsquo;est une autre paire de manches ! Il y a quelques mois, le parti avait fait savoir qu&rsquo;un r&eacute;f&eacute;rendum sur la participation de l&rsquo;Italie &agrave; l&rsquo;euro pourrait se tenir en guise de solution de dernier recours, faute de pouvoir imposer des compensations fiscales &eacute;manant de l&rsquo;Union europ&eacute;enne. Cette &eacute;p&eacute;e de Damocl&egrave;s est donc toujours suspendue sur l&rsquo;avenir de la zone euro et peut de nouveau &ecirc;tre &agrave; l&rsquo;origine de bien des turbulences.</p>\r\n<h4>Le risque mon&eacute;taire</h4>\r\n<p>&Agrave; c&ocirc;t&eacute; du risque politique, il ne faut pas non plus oublier le risque mon&eacute;taire. La BCE (Banque centrale europ&eacute;enne) compte en effet r&eacute;duire de moiti&eacute;, de 60 milliards &agrave; 30 milliards d&rsquo;euros, ses achats d&rsquo;obligations en 2018. En outre, &agrave; partir d&rsquo;octobre, les achats de soutien devraient vraisemblablement baisser et peut-&ecirc;tre m&ecirc;me enti&egrave;rement s&rsquo;arr&ecirc;ter. Le patient europ&eacute;en se trouvera donc priv&eacute; de cette injection mon&eacute;taire extr&ecirc;mement vivifiante et la question sera de savoir s&rsquo;il s&rsquo;est suffisamment r&eacute;tabli pour pouvoir continuer &agrave; vivre en se passant de telles interventions. Car l&rsquo;arr&ecirc;t des stimulants mon&eacute;taires conduira tr&egrave;s certainement &agrave; des taux d&rsquo;int&eacute;r&ecirc;t plus &eacute;lev&eacute;s, et la question est de savoir l&rsquo;impact que cette hausse aura sur notre &eacute;conomie.</p>\r\n<p><span class=\"blog-post-emphasis\">&Agrave; l&rsquo;heure actuelle, un rel&egrave;vement limit&eacute; des taux d&rsquo;int&eacute;r&ecirc;t &agrave; long terme ne semble pas constituer d&rsquo;embl&eacute;e un probl&egrave;me important pour les entreprises&nbsp;: les taux d&rsquo;int&eacute;r&ecirc;t sont si bas qu&rsquo;une hausse limit&eacute;e ne devrait pas suffire pour compromettre la rentabilit&eacute; de nombreux projets d&rsquo;investissement.</span> L&rsquo;impact que cela pourrait avoir sur le secteur des particuliers pourrait &ecirc;tre bien diff&eacute;rent. Beaucoup d&rsquo;observateurs examinent donc avec une certaine pr&eacute;occupation la situation sur le march&eacute; immobilier. Les hausses de prix de ces derni&egrave;res ann&eacute;es semblent avant tout dues &agrave; un octroi de cr&eacute;dits &agrave; tr&egrave;s bon march&eacute;.&nbsp; De plus, bien des emprunteurs se sont fortement endett&eacute;s pour pouvoir acqu&eacute;rir leur maison ou leur appartement et cette situation peut rendre le march&eacute; immobilier plus fragile en cas de nouvelle hausse des taux. Certains pr&eacute;tendent m&ecirc;me qu&rsquo;il s&rsquo;agit peut-&ecirc;tre d&rsquo;une correction saine et que l&rsquo;agitation immobili&egrave;re actuelle prend plut&ocirc;t des allures de bulle ! Enfin, la question se pose aussi de savoir dans quelle mesure des taux d&rsquo;int&eacute;r&ecirc;t plus &eacute;lev&eacute;s pourraient signifier un retour de la confiance et un d&eacute;sir de consommation plus important aupr&egrave;s d&rsquo;une proportion importante, et qui va croissant, de la population qui doit compl&eacute;ter des allocations de pension plut&ocirc;t &eacute;triqu&eacute;es avec les revenus de son &eacute;pargne. Ces personnes ont vu ce flux de revenus enti&egrave;rement s&rsquo;ass&eacute;cher au cours des ann&eacute;es pr&eacute;c&eacute;dentes, les contraignant d&egrave;s lors &agrave; r&eacute;duire leur consommation. Une relative reprise des revenus d&rsquo;int&eacute;r&ecirc;ts pourrait entra&icirc;ner une reprise de leurs d&eacute;penses li&eacute;es &agrave; la consommation et ainsi soutenir la croissance. Le d&eacute;fi majeur est peut-&ecirc;tre celui de l&rsquo;impact possible d&rsquo;une hausse des taux sur les finances publiques. Certains pays de la zone euro ont depuis r&eacute;tabli l&rsquo;&eacute;quilibre budg&eacute;taire, mais dans d&rsquo;autres pays, comme la France ou l&rsquo;Espagne, les d&eacute;ficits continuent &agrave; fluctuer autour du seuil europ&eacute;en des 3 %. Par ailleurs, le taux d&rsquo;endettement de la plupart des pays europ&eacute;ens est encore (trop) &eacute;lev&eacute; dans de nombreux cas : autour, voire au-dessus de 100 %. Il est clair que ces pays sont encore vuln&eacute;rables face &agrave; une hausse des taux qui les conduirait soit &agrave; accepter des d&eacute;ficits plus &eacute;lev&eacute;s (ce qui ne va pas dans le sens des intentions europ&eacute;ennes), soit &agrave; devoir assainir leurs d&eacute;penses primaires (ce qui ne plairait pas &agrave; leurs citoyens et serait de surcro&icirc;t n&eacute;faste &agrave; la croissance &eacute;conomique). Il ne semble pas pour l&rsquo;instant que les gouvernements et les citoyens europ&eacute;ens aient fort envie de vivre un nouveau sc&eacute;nario d&rsquo;aust&eacute;rit&eacute;. En outre, il nous &eacute;tonnerait que l&rsquo;aubaine que repr&eacute;senterait une croissance plus &eacute;lev&eacute;e soit en mesure de compenser les inconv&eacute;nients de cette hausse des taux&hellip;</p>\r\n<h4>Quid de l&rsquo;&eacute;conomie mondiale&nbsp;?</h4>\r\n<p>Outre ces risques internes, l&rsquo;&eacute;conomie europ&eacute;enne n&rsquo;est bien entendu pas insensible &agrave; ce qui se jouera sur la sc&egrave;ne plus large de l&rsquo;&eacute;conomie mondiale. Ici &eacute;galement, les emb&ucirc;ches possibles ne manquent pas. Et pour commencer par une affaire europ&eacute;enne, il y a avant tout toute la saga du Brexit. Le compte &agrave; rebours s&rsquo;&eacute;gr&egrave;ne inexorablement vers l&rsquo;&eacute;ch&eacute;ance de mars 2019, moment o&ugrave; le Royaume-Uni devra quitter l&rsquo;Union. Si aucun accord ne peut &ecirc;tre conclu sur de nouvelles relations commerciales entre le Royaume-Uni et l&rsquo;Europe, cela pourrait constituer un probl&egrave;me &eacute;pineux pour beaucoup d&rsquo;exportateurs europ&eacute;ens. Et malheureusement, ces n&eacute;gociations ne se d&eacute;roulent pas tr&egrave;s bien. Malgr&eacute; les r&eacute;cents progr&egrave;s enregistr&eacute;s sur certains points d&eacute;licats (principalement les paiements dont le Royaume-Uni doit encore s&rsquo;acquitter apr&egrave;s avoir quitt&eacute; l&rsquo;Union), la question d&rsquo;une fronti&egrave;re &laquo; dure &raquo; entre l&rsquo;Irlande du Nord britannique et la r&eacute;publique d&rsquo;Irlande reste la pierre d&rsquo;achoppement qui emp&ecirc;che de v&eacute;ritables n&eacute;gociations sur un accord commercial. Et m&ecirc;me si ce probl&egrave;me &eacute;tait r&eacute;solu, il ne resterait alors que tr&egrave;s peu de temps pour parvenir &agrave; un bon accord. Il faudra donc suivre de pr&egrave;s l&rsquo;&eacute;volution de cette probl&eacute;matique. Sur le plan &eacute;conomique au sens plus large, les soucis portent avant tout sur la stabilit&eacute; de l&rsquo;&eacute;conomie chinoise.</p>\r\n<p>Je sais bien, ch&egrave;re lectrices, chers lecteurs, que cette question est devenue r&eacute;currente et revient p&eacute;riodiquement dans les analyses des &eacute;conomistes mais il y a bel et bien des raisons d&rsquo;y &ecirc;tre attentif. &Agrave; l&rsquo;occasion de l&rsquo;important congr&egrave;s du parti communiste qui vient de se terminer, la Chine a sembl&eacute; corriger quelque peu sa strat&eacute;gie de croissance, en renon&ccedil;ant &agrave; une partie de son potentiel de croissance au profit d&rsquo;une croissance de meilleure qualit&eacute;. Concr&egrave;tement : nous acceptons une croissance moins rapide mais plus &eacute;quilibr&eacute;e et plus durable, en limitant notre degr&eacute; d&rsquo;endettement, notre pollution de l&rsquo;environnement et nos in&eacute;galit&eacute;s croissantes. Mais comme l&rsquo;ont d&eacute;montr&eacute; les vicissitudes europ&eacute;ennes de ces derni&egrave;res ann&eacute;es, il est tr&egrave;s difficile de trouver le juste &eacute;quilibre entre le rythme du d&eacute;sendettement et le maintien d&rsquo;une vitesse de croissance suffisante. Raison de plus pour suivre cette affaire de tr&egrave;s pr&egrave;s.</p>\r\n<h4>Tensions g&eacute;opolitiques</h4>\r\n<p>Par ailleurs, dans le cadre de son agenda &laquo;&nbsp;America first&nbsp;&raquo;, le pr&eacute;sident Trump a d&eacute;j&agrave; &agrave; lui seul suscit&eacute; bien des inqui&eacute;tudes. Malheureusement, il n&rsquo;est pas le seul leader &agrave; vouloir suivre une politique ouvertement nationaliste qui complique la collaboration au niveau international, et ce &agrave; un moment o&ugrave; beaucoup de nos principaux probl&egrave;mes, du r&eacute;chauffement climatique aux in&eacute;galit&eacute;s croissantes et &agrave; la croissance explosive et intenable de la population mondiale, pr&eacute;sentent une dimension internationale incontestable. Enfin, il y a encore la situation g&eacute;opolitique et en particulier la crise relative &agrave; la Cor&eacute;e du Nord, qui constitue une menace potentielle pour l&rsquo;&eacute;volution de la conjoncture.</p>\r\n<p>Comme vous le voyez, ch&egrave;res lectrices, chers lecteurs, 2018 sera une ann&eacute;e passionnante pour le Vieux continent. N&eacute;anmoins nous pensons que l&rsquo;&eacute;lan de la croissance retrouv&eacute;e et le r&eacute;tablissement de la confiance permettront de faire face aux risques que nous avons &eacute;voqu&eacute;s. Nous tablons donc de nouveau sur une croissance saine de l&rsquo;&eacute;conomie europ&eacute;enne en 2018. <span class=\"blog-post-emphasis\">Mais, sur les march&eacute;s, la volatilit&eacute;, apr&egrave;s une ann&eacute;e 2017 un peu ennuyeuse, devrait faire son retour.</span> Cette volatilit&eacute; avait en effet &eacute;t&eacute; &eacute;touff&eacute;e par le flux d&rsquo;argent que les banques centrales d&eacute;versaient sur le monde. Mais comme cette &egrave;re semble r&eacute;volue, bien des param&egrave;tres du march&eacute; permettent de pr&eacute;sumer qu&rsquo;un choc se produira et que l&rsquo;on en reviendra &agrave; des valorisations fondamentales&hellip;</p>", "nl": "<p><strong>Kan deze goednieuwsshow in 2018 blijven doorgaan? </strong></p>\r\n<p>Zonder in overdreven pessimisme te vervallen, zijn daar toch wat kanttekeningen bij te plaatsen. Vooreerst is de groeispurt in Europa ten dele een weliswaar broodnodige en deugddoende, maar toch tijdelijke inhaalbeweging na een aantal erg zwakke jaren. Het huidige groeitempo overtreft de potenti&euml;le groei en is dus niet al te lang houdbaar. De meeste economen gaan ervan uit dat de potenti&euml;le groei in Europa bij de huidige ongunstige demografische evolutie en eerder zwakke productiviteitsgroei hooguit 2% beloopt. Het lijkt dus aannemelijk dat de groei in 2018 iets zal verzwakken. Toch zou het groeitempo rond een zeer aanvaardbare 2% moeten blijven, voldoende om een verdere daling van de werkloosheid te mogen verwachten. Maar aan elk scenario zijn risico&rsquo;s verbonden en ook volgend jaar kunnen nogal wat elementen roet in het eten gooien!</p>\r\n<p><strong>Het politieke risico</strong></p>\r\n<p>Vooreerst is het politieke risico nog niet helemaal geweken. Voor 2018 kijkt de markt hierbij vooral naar Itali&euml;. De verkiezingen daar zouden immers met de 5-sterrenpartij opnieuw een anti-Europese populistische partij aan de macht kunnen brengen. De beweging blijft in de peilingen nek-aan-nek liggen met de democraten van gewezen premier Renzi, met zo&rsquo;n 28% van de stemmen. Nu heeft Grillo, de leider van deze partij, zijn anti-Europese en anti-euroretoriek de jongste maanden wel wat getemperd, maar wat hij werkelijk zal doen mocht hij aan de macht komen, is toch een ander paar mouwen. De partij heeft enkele maanden terug laten weten dat een referendum over de deelname van Itali&euml; aan de euro kan worden gehouden als laatste oplossing indien er geen fiscale tegemoetkomingen vanuit de Europese Unie kunnen worden afgedwongen. Dit zwaard van Damocles hangt dus nog altijd boven de eurozone en kan opnieuw voor heel wat turbulentie zorgen.</p>\r\n<p><strong>Het monetaire risico</strong></p>\r\n<p>Naast het politieke risico is er het monetaire risico. De ECB gaat haar aankopen van obligaties in 2018 immers met de helft terugschroeven, van &euro;60 miljard naar &euro;30 miljard. Bovendien zullen de steunaankopen vanaf oktober waarschijnlijk verder terugvallen, en mogelijk stoppen ze zelfs helemaal. De Europese pati&euml;nt wordt dus van het sterk ondersteunende monetaire infuus gehaald en het zal de vraag zijn of hij voldoende aangesterkt is om zelfstandig verder te leven. Want dat het afbouwen van de monetaire stimuli tot hogere rentes zal leiden, lijkt haast zeker en de vraag is welke impact dat zal hebben op onze economie.<span class=\"blog-post-emphasis\"> Nu lijkt een beperkte verhoging van de langeretermijnrente niet meteen een groot probleem voor de bedrijven. De rentestand is zo laag dat een beperkte verhoging bezwaarlijk veel investeringsprojecten onrendabel zal maken.</span> Wat de effecten kunnen zijn op de particuliere sector, is misschien andere koek. Veel waarnemers kijken toch met enige bezorgdheid naar de situatie op de vastgoedmarkt. De prijsstijgingen van de afgelopen jaren lijken toch vooral debet aan de erg goedkope kredietverlening en bovendien heeft menige ontlener zich ook diep in de schulden gestoken om zijn woning of appartement te verwerven, waardoor die vastgoedmarkt misschien wel kwetsbaar is voor hogere rentetarieven. Sommigen argumenteren zelfs dat dit misschien een gezonde correctie zou kunnen inluiden en dat de huidige bouwwoede eerder naar een bubbel neigt!</p>\r\n<p>En tenslotte is het ook de vraag in welke mate wat hogere rentetarieven terug voor meer vertrouwen en kooplust kunnen zorgen bij het grote en groeiende deel van de bevolking dat een eerder karig pensioeninkomen moet aanvullen met de inkomsten van hun bijeengespaarde kapitaaltje. Ze zagen deze inkomstenstroom de voorbije jaren volledig opdrogen, waardoor velen genoopt waren hun consumptie terug te schroeven. Een zeker herstel van hun rente-inkomsten kan allicht tot een herstel van hun bestedingen leiden en dus mee de groei ondersteunen. De meest prangende vraag wordt allicht wat de hogere rente kan betekenen voor de overheidsfinanci&euml;n. Sommige landen in de eurozone hebben intussen een begroting in evenwicht, maar in landen zoals Frankrijk en Spanje blijven de tekorten toch rond de Europese 3%-grens schommelen. Bovendien is de schuldgraad van de meeste Europese landen nog steeds (te) hoog, in vele gevallen rond of zelfs boven de 100%. Het is duidelijk dat nogal wat landen dus kwetsbaar zijn voor hogere rentes: dat zal hen ofwel nopen terug hogere tekorten te aanvaarden (wat niet naar de zin van Europa zal zijn), ofwel zullen ze op hun primaire uitgaven moeten bezuinigen (wat niet naar de zin van hun burgers zal zijn en bovendien ongunstig is voor de economische groei). Het ziet er vooralsnog niet naar uit dat de Europese regeringen en de burgers veel zin hebben in een nieuw soberheidsverhaal, dus zal het ons benieuwen of de meevaller van de hogere groei in staat zal zijn de tegenvaller van de stijgende rente te compenseren.</p>\r\n<p><strong>Wat met de wereldeconomie?</strong></p>\r\n<p>Naast deze interne risico&rsquo;s is de Europese economie uiteraard niet ongevoelig voor wat zich zal afspelen op het bredere toneel van de wereldeconomie. En ook hier zitten mogelijke addertjes onder het gras. Om dicht bij huis te beginnen: er is vooreerst de ganse Brexit-saga. De klok tikt onverbiddelijk verder naar maart 2019, het tijdstip waarop het Verenigd Koninkrijk de Unie moet verlaten. Als er geen deal kan worden gesloten over de nieuwe handelsverhoudingen tussen het VK en Europa dreigt hier een flinke strop voor menig Europees exporteur. En helaas lopen deze onderhandelingen niet van een leien dakje. Ondanks de recente vooruitgang inzake enkele heikele punten (vooral de betalingen die het VK na de uitstap nog verschuldigd is aan Europa), blijft momenteel de kwestie van een &laquo; harde &raquo; grens tussen het Britse Noord-Ierland en de republiek Ierland een struikelblok dat de eigenlijke onderhandelingen over een handelsakkoord belemmert. En zelfs al mocht dit opgelost geraken, dan rest er bitter weinig tijd om nog tot een goed akkoord te komen. Afwachten dus hoe dit verhaal afloopt.</p>\r\n<p><strong>De chinese groei</strong></p>\r\n<p>Op het bredere economische plan is er verder veel bezorgdheid over de stabiliteit van de Chinese economie. Ik weet het, beste lezer, dit gegeven is intussen een bijna jaarlijks terugkerende &ldquo;evergreen&rdquo; in de risico&rsquo;s die elk jaar op de economenlijstjes staan, maar het blijft er met recht en reden op prijken. Op het net afgelopen grote partijcongres leek China zijn groeistrategie wat bij te stellen door wat groeipotentieel op te geven in ruil voor een hogere kwaliteit van de groei. Concreet: wij aanvaarden wat minder snel, maar evenwichtiger en meer duurzaam te groeien door onze schuldgraad, onze milieuvervuiling en onze groeiende ongelijkheid terug te dringen. Maar zoals het Europese wedervaren van de afgelopen jaren aangetoond heeft, is het erg moeilijk om het juiste evenwicht te vinden tussen het tempo van schuldafbouw en het behoud van voldoende economische groeisnelheid. Reden genoeg dus om dit verhaal met argusogen te volgen.</p>\r\n<p><strong>Geopolitieke spanningen</strong></p>\r\n<p>Verder blijft president Trump met zijn &laquo; America first &raquo;-agenda voor de nodige hoofdbrekens zorgen. Helaas is hij intussen niet de enige leider met een uitgesproken nationalistische agenda die de samenwerking op wereldvlak bemoeilijkt, en dat op een moment dat veel van onze grootste problemen, van de opwarming van de aarde over de groeiende ongelijkheid tot de onhoudbare explosieve groei van de wereldbevolking, een uitgesproken mondiale dimensie krijgen. Tenslotte is er nog de geopolitieke situatie, waarbij vooral een crisis rond Noord-Korea een potenti&euml;le bedreiging voor het conjunctuurscenario vormt.</p>\r\n<p>U ziet, beste lezer, dat 2018 terug een spannend jaar kan worden voor het oude continent. Toch gaan wij ervan uit dat het hervonden groei-elan en het herstel van het vertrouwen in staat zullen zijn om het hoofd te bieden aan de neerwaartse risico&rsquo;s. Wij verwachten dus opnieuw een gezonde groei van de Europese economie in 2018. <span class=\"blog-post-emphasis\">Maar op de markten zou de volatiliteit na een eerder saai 2017 wel eens terug kunnen oplopen.</span> De volatiliteit werd immers in de kiem gesmoord door de vloed van geld die de centrale banken op de wereld loslieten. Nu hieraan een einde lijkt te komen, zouden veel marktparameters wel eens met een schok naar meer fundamentele waarderingen kunnen terugkeren &hellip;</p>"}